Կյանքի և կորուստների քաղաքը. ճարտարապետության հայ հանճարի ողբերգությունը

© Sputnik / Asatur YesayantsПлощадь Республики. Ереван
Площадь Республики. Ереван - Sputnik Արմենիա
Բաժանորդագրվեք
Yandex newsTelegram
Ալեքսանդր Թամանյանը կարող էր ընտրել ցանկացած երկիր` աշխատելու և ապրելու համար, սակայն հայրենիքի համար դժվարին ժամանակ նա նախընտրեց հաստատվել Հայաստանում ու իր ավանդը ներդնել այն վերականգնելու գործում։ Երևանի մեծանուն ու տաղանդավոր ճարտարապետի կյանքի պատմությանն է անդրադարձել Ռուբեն Գյուլմիսարյանը։

Պետերբուրգի շքեղությունն ու եվրոպական պերճությունը թեև գերում էին Ալեքսանդր Թամանյանին, սակայն նա երբեք չէր թաքցնում պատմական հայրենիքում ապրելու և աշխատելու իր ցանկությունը։ 140 տարի առաջ մարտ ամսվա այս օրը Եկատերինոդարում ծնվեց ապագա ականավոր ճարտարապետը, ժամանակակից Երևանի արարիչը։

Սակայն մինչև Երևան գալը նրան բազմաթիվ հետաքրքիր և նշանավոր, ուրախ և դրամատիկ իրադարձություններով լի երկար ու ձիգ տարիներ էին սպասում։ 1904 թվականին Թամանյանն ավարտեց գեղարվեստի կայսերական ակադեմիայի ճարտարապետության բաժինը, և անմիջապես սկսեց զբաղվել Պետերբուրգի հայկական Սուրբ Կատարինե եկեղեցու վերակառուցման աշխատանքներով։ Վերականգնումը երկու տարի տևեց, իսկ 1908 թվականին «իր» եկեղեցում նա պսակադրվեց շատ սիրելի Կամիլա Էդվարդս Բենուայի հետ։

Памятник Александру Таманяну - Sputnik Արմենիա
Թամանյանի անհետացող ժառանգությունը. կոլորիտային քաոսն ընդդեմ տաղտկալի առօրեականության

Սեփական ճակատագրի ընտրության հարցում Թամանյանի համար հավանաբար մեծ նշանակություն է ունեցել Անիի հայկական թանգարանի նախագիծը, որը Նիկոլայ Մառի պատվերն էր, և Թամանյանն այն իրականացրեց 1908 թվականին։ Թեև թանգարանը պարզ պատճառներով չկառուցվեց, սակայն այն երիտասարդ, բայց արդեն անվանի ճարտարապետի մոտ հետաքրքրություն առաջացրեց սեփական արմատների հանդեպ։ Պետք է նշել, որ Ալեքսանդր Թամանյանը կարող էր Ռուսաստանում և Եվրոպայում գրեթե ցանկացած հեղինակավոր նախագիծ ընտրել, սակայն նա ընտրեց աղքատ Հայաստանը` ամայի երկիր, որին հարկավոր էր վերստին կյանք տալ։

Բացառապես հայրենասիրությունն էր առաջնորդում Թամանյանին, Սպենդիարյանին, Սարյանին և մյուսներին, երբ նրանք արձագանքեցին Առաջին հանրապետության հրավերին։ Որևէ նյութական շահ, իհարկե, Հայաստանում աշխատելը նրանց չէր խոստանում, սակայն այդ մարդիկ հասկանում էին, թե որքան կարևոր էր այդ ժամանակ գործել հանուն ապագայի, երկրի և ժողովրդի վերածննդի։ Թամանյանը Հայաստան ժամանեց 1919 թվականին։

Երկու տարի անց բոլշևիկները եկան իշխանության, Նժդեհը պաշտպանվում էր Զանգեզուրում, Թամանյանին ընտանիքի հետ առաջարկեցին Թավրիզ մեկնել։ Գուցե մաեստրոն մեծ սխալ թույլ տվեց` համաձայնելով։ Մինչև Մեղրու իրանական սահմանը ճանապարհը երկար էր, դժվար, և ողբերգական. նրա դուստր Մարուսյան, որը հիվանդ էր, մահացավ։

Այնուհետև Թամանյանը վերադարձավ։ 1923 թվականին նրա և ընտանիքի հետևից հատուկ գնացք ուղարկեցին Թավրիզ, նրանք վերադարձան` Մարուսյայի դին ցինկե դագաղի մեջ դրած։ Հայրը դստերը Երևանում հուղարկավորեց։ Այստեղ ճարտարապետը սկսեց նախագծել իր երազանքի քաղաքը` Երևան քաղաք-այգին։

Фотографии Леонида Енгибарова - Sputnik Արմենիա
Ծաղրածու, որ շատերին ստիպում էր արտասվել. Վիսոցկու սիրելի Ենգիբարովը

Երկու հսկաներ` Թորոս Թորամանյանն ու Ալեքսանդր Թամանյանը, քրտնաջան աշխատեցին իրենց կյանքի մեծագույն նախագիծն իրականացնելու համար։ Թե ինչ արեցին նրանք` գիտեն բոլորը, իսկ այն, որ նրանց ոչ բոլոր մտահղացումները կյանքի կոչվեցին, ամենևին էլ նրանց մեղքը չէր։ Հանճարների գաղափարները հավերժ են ապրում` ի տարբերություն մահկանացու մարմնական կաղապարների, այդպես էլ պետք է լինի։ Դրա համար են նրանք հենց հանճարեղ, որպեսզի իրենց վրա չիշխեն անհաջողակ ու նախանձ տգետները։ Կանցնի ժամանակ, տգետները կմոռացվեն, իսկ Թամանյանը և նրա երազանքի քաղաքը կմնան հավերժ։

Թամանյանի գրեթե ոչ մի խոշոր նախագիծ նրա կյանքի օրոք ավարտուն տեսքի չի ստացել։ Թեկուզ, օրինակ, կառավարության տունը, որը 1952 թվականին ավարտին հասցրեց Գևորգ Թամանյանը` մեծն ճարտարապետի որդին։

Այդ շենքն առաջինն էր, որ կառուցվեց ձվաձև կենտրոնական հրապարակում, ինչպես և նախատեսված էր Թամանյանի 1924 թվականի գլխավոր հատակագծով։ Շենքի գլխավոր ճակատային մասը միանում է ուղղանկյուն գմբեթավոր աշտարակին։ Մեծ շենքն ընկալվում է որպես մի ամբողջական և ներդաշնակ քաղաքաշինական մտահղացում, իսկ դեկորատիվ տարրերը մեծամասամբ հայկական ճարտարապետության միջնադարյան մոտիվների վերարտադրություն են։

Կամ, օրինակ, Ժողովրդական տան` Օպերային թատրոնի շենքը։ Դրա կառուցումը մի ամբողջ պատմություն էր, որը շարունակվում է նաև այսօր։ Միայն Օպերայի շենքի պատմության վերաբերյալ կարելի է հետաքրքրաշարժ վեպ գրել։

Поэт Егише Чаренц - Sputnik Արմենիա
«Չարենցն այսօր մահացավ». անհայտ բանտարկյալի թաքուն գրառումը

… 1934 թվականին Թամանյանների ընտանիքում տեղի ունեցող իրադարձությունների մասին Իսահակյանը գրել է. «Ճակատագիրը դաժան էր Թամանյանի հանդեպ։ Հին ժողովուրդներն այսպես կասեին` աստվածները նրան նախանձում էին և շանթահարեցին նրան։ Մի քանի տարի առաջ մահացավ նրա երիտասարդ, գեղեցիկ դուստրը։ Դա վշտով լցրեց նրա սիրտը։ Վերքը դեռ չէր սպիացել, երբ նոր դաժան հարված ստացավ` մահացավ նրա երկրորդ դուստրը` նույնքան փթթուն ու գեղեցիկ»։

Կրկնակի վիշտը, ծանր աշխատանքն ու մշտական սթրեսներն իրենց սև գործն արեցին։ 57 տարեկանում Թամանյանը գրեթե կուրացել էր և հիվանդ էր։ Հենց այդ տարիքում էլ` 1936 թվականի ձմռանը, նա կյանքից հեռացավ ։ Թամանյանին հրաժեշտ տվեց ամբողջ Երևանն` առանց չափազանցության։ Քաղաքային իշխանությունները խնդրում էին նրա այրուն` Կամիլա Էդվարդսին, թույլ տալ նրան Պանթեոնում հուղարկավորել կամ Սպենդիարյանի կողքին` Օպերային թատրոնի հարևանությամբ։ Կամիլան առարկեց` ներկայացնելով ճարտարապետի կտակը, որտեղ նա խնդրել էր թաղել իրեն դուստրերի կողքին. ստիպված եղան ավարտին հասցնել տոհմական դամբարանի կառուցումը։

Տարիներ անց Թամանյանի աճյունն ամեն դեպքում Պանթեոն տեղափոխվեց` Մարուսյայի և Արոչկայի (Արինա) աճյունների հետ միասին։

Լրահոս
0