10:24 20 օգոստոսի 2019
Ուղիղ եթեր
  • USD475.91
  • GBP576.71
  • EUR528.16
  • RUB7.12
Երեւան մոլ

Հնավայր «Երեւան մոլ»-ին մէջ. ի՞նչ թաքնուած է երեքհազարամեայ դամբարանի որմնախորշերուն մէջ

CC BY-SA 4.0 / Preacher lad / Yerevan Mall (cropped photo)
Հասարակություն
Ստանալ կարճ հղումը
Sputnik Արմենիան` արևմտահայերենով (229)
523 0 0

Երեւանի ամենաբանուկ հատուածներէն մէկուն` Արշակունեաց պողոտայի տարածքին մէջ շուրջ 30 հարիւրամեակ առաջ դամբարանադաշտ եղած է: Վանի թագաւորութեան մեր նախնիներն այստեղ դամբարաններ կը կառուցէին, ծիսական յուղարկաւորութիւններ կ’ընէին: Այդ դամբարաններէն մէկն այսօր ալ կայ եւ կը գտնուի «Երեւան մոլ»-ին մէջ:

ԵՐԵՒԱՆ, 5 մայիսի — Sputnik, Նելլի Դանիէլեան. Մթա 8-րդ դարու դամբարան Երեւանի ամենաայցելուող վայրին մէջ. անգամ երեւանցիներէն շատերուն համար յայտնութիւն կ’ըլլայ, եթէ ըսենք, որ ուրարտական եզակի այս դամբարանը կը գտնուի «Երեւան մոլ» առեւտուրի կեդրոնին մէջ:

Урартийский музей-мавзолей
© Sputnik / Aram Nersesyan
«Երեւան մոլ» առեւտուրի կեդրոն

Մենք որոշեցինք այցելել եւ տեսնել վաղնջական ժամանակներուն հայերու կառուցած ու հրաշքով փրկուած պատմութեան այդ պատառիկը:

Урартийский музей-мавзолей
© Sputnik / Aram Nersesyan
Հնավայր «Երեւան մոլ»-ին մէջ

Դամբարանի մասին մեզի յայտնի էր միայն գտնուելու վայրը: Բայց նոյնիսկ առեւտրական կեդրոնին մէջ գործող խանութներու աշխատակիցներն ու այցելուները մեր հարցը լսելնուն կը տարակուսէին. «դամբարա՞ն»:

Ստիպուած եղանք զանգահարել առեւտուրի կեդրոնի տնօրինութիւն, շուտով մեզի մօտեցաւ կեդրոնի հանդերձապահուհին ու ուղեկցեցաւ դէպի հնավայր:

Урартийский музей-мавзолей
© Sputnik / Aram Nersesyan
Դամբարանի մուտքը դուրսէն է` առեւտուրի կեդրոնի յետնաբակին կողմէն

 

Պարզուեցաւ, որ դամբարանի մուտքը դուրսէն է` առեւտուրի կեդրոնի յետնաբակին կողմէն: Առաջին հայեացքէն ատիկա փոքրիկ, կոկիկ շինութիւն մըն էր, դէպի ցած շուրջ երկու մեթր խորութեամբ գետնափոր աստիճաններով: Մուտքի երկաթեայ դուռը փակուած էր կղպանքով: Ատոր բանալին ի պահ յանձնուած է հանդերձապահ կանանց, որոնք այցելուներու ցանկութեան պարագային կը բանան դուռն ու կ’ուղեկցին դէպի Վանի թագաւորութեան հաւատալիքներու աշխարհ:

Урартийский музей-мавзолей
© Sputnik / Aram Nersesyan
Վանի Արարատեան թագաւորութեան երեքհազարամեայ դամբարանի մուտքի «պահապան» սալաքարը

Մուտքի դրան ետեւը մեր առջեւ բացուեցաւ հնագոյն դամբարանի զարմանալիօրէն լաւ պահպանուած ամբողջական կառոյցը` սրբատաշ տուֆէ շարուած պատերով, տանիքով ու յատակով:

Յատակի սալաքարերէն մէկուն տակ, կը պարզուի, եղած է դամբարանի գաղտնարանը:

Այս մասին մեզի պատմեց Պատմական գիտութիւններու թեկնածու, դասախօս Սիմոն Հմայեակեան, որ 35 տարի առաջ այն առաջիններէն էր, որոնք մուտք գործեցին պատահաբար յայտնաբերուած դամբարանը:

Урартийский музей-мавзолей
© Sputnik / Aram Nersesyan
Դամբարանը կ’անուանեն նաեւ «Բիայնական»

1984–ին, ներկայիս «Երեւան մոլ»-ի տարածքին մէջ գտնուող Երեւանի «Աւտոագրեգատ» գործարանի տնօրէնը զանգահարած էր ԳԱԱ հնագիտութեան եւ ազգագրութեան հիմնարկ եւ յայտնած, որ գործարանի տարածքին մէջ շինարարական աշխատանքներ կատարելնուն ինչ–որ հնութիւններ գտած են: Հաւաքուեցաւ մասնագէտներու խումբ մը ու գործուղուեցաւ գործարանի տարածք` պեղումներ կատարելու:

«Ես պեղումներ կ’ըսեմ չակերտներու մէջ, որովհետեւ պեղումներու ժամանակ որպէս կանոն հող կը տեղափոխենք, այս պարագային մենք կը տեղափոխէինք մածուցիկ ինչ–որ հեղուկ զանգուած` գործարանէն դէպի դամբարան արտահոսած նաւթի, բենզինի, իւղի խառնուրդ: Աւելի շատ դոյլերով կ’աշխատէինք, քան այլ գործիքներով»,– կը յիշէ հնագէտը:

Երբ տարածքը մաքրուեցաւ, պարզ դարձաւ, որ դամբարանը 28 դար մնացած է չկողոպտուած ու մեզի հասած է գրեթէ նախաստեղծ վիճակով:

Դամբարանի պատերն այսօր ալ դեռ կը կրեն խորհրդային արդիւնաբերական թափօններու անջնջելի հետքերը: Բայց ատիկա թերեւս նոր ժամանակներու միակ բացասական ազդեցութիւնն է հնագոյն կառոյցին վրայ: Մնացած ամէն ինչն այստեղ այնպէս է, ինչպէս կառուցուած է 3000 տարի առաջ:

Урартийский музей-мавзолей
© Sputnik / Aram Nersesyan
Ամէն ինչն այստեղ այնպէս է, ինչպէս կառուցուած է 3000 տարի առաջ

Դամբարանի որմնախորշերուն մէջ տեղադրուած 5 աճիւնասափորներն ու հնագոյն իրերը մասնագէտներուն թոյլ տուին որոշակի ենթադրութիւններ ընելու ատոր մէջ ամփոփուած մեր նախնիներու սոցիալական կարգավիճակին ու անոնց հաւատալիքներուն մասին:

Урартийский музей-мавзолей
© Sputnik / Aram Nersesyan
Աճիւնասափորներ ու հնագոյն իրեր

Սիմոն Հմայեակեանի խօսքով, Վանի թագաւորութեան մէջ ընդունուած էր թաղման 3 ծիսակարգ` դիաթաղում, դիակիզում եւ դիամասնատում: Դամբարանին մէջ յայտնաբերուած աճիւնասափորներուն մէջ գտնուեցան ատոնցմէ միայն երկուքի հետքերը` դիակիզման ու դիամասնատման: «Դիադրման ապացոյց մենք չգտանք, այսինքն` ամբողջական կմախք չյայտնաբերուեցաւ: Նման դամբարաններու մէջ հիմնական կը յուղարկաւորէին սոցիալական բարձր դիրք ունեցող մարդոց: Դամբարանի ձեւը ատիկա կը յուշէ: Կը վկայէ նաեւ կնիքը, որ յայտնաբերուեցաւ դամբարանին մէջ: Կնիքը բարձր դիրքի նշան է, քանի որ անով կը կնքուէին եւ՛ նամակները, եւ՛ պահեստները»,– կը պատմէ մասնագէտը:

Դամբարանին մէջ յուղարկաւորուած անձանց ընկերային բարձր դիրքի մասին կը վկայեն նաեւ յայտնաբերուած մետաղական փայլեցուած սափորները` քամիչով ու ծորակով: 3 ցուլերու արձանիկներով մեծ սափորը, ձիթաճրագը, բազմաթիւ թասեր, որոնցմէ մէկուն յատակին նապաստակի պատկեր դրոշմուած էր, բազմաթիւ զէնքեր` թուրեր, դաշոյններ, նետասլաքներ, ձիու հանդերձանքի մասերը` զանգակներ, սանձը, ճակատակալ, աշտանակի մասեր:

Урартийский музей-мавзолей
© Sputnik / Aram Nersesyan
Հնագոյն դամբարանն այսօր բաց է

Իսկ թէ ինչ կապ ունեցած են իրար հետ նոյն դամբարանին մէջ յուղարկաւորուած 5 անձիք, յայտնի չէ: Տիրոջ ու անոր ստրուկներու վարկածը, սակայն, մասնագէտները չեն դիտարկեր:

«Թէեւ հնագէտներու կարծիքով ուշ պրոնզէ դարուն երբեմն տիրոջ հետ նաեւ անոր ծառաները յուղարկաւորուած են, բայց Վանի թագաւորութեան մէջ նման բան այլեւս չկար: Կատարուած կրօնական բարեփոխութեան արդիւնքով մարդկային զոհաբերութիւն պաշտօնապէս արգիլուած էր: Իսկ եթէ, այնուամենայնիւ, կ’ըլլար, հակառակ պետութեան արգելքին, ատոր համար նաեւ պատիժ կը հասնէր: Բայց եթէ անգամ կ’ըլլար, ուրեմն վերապրուկային ձեւով, գաղտնի եւ շատ հազուադէպ»,– կ’ըսէ Հմայեակեան:

Հետաքրքիր փաստ մը եւս. Դամբարանին մէջ յայտնաբերուեցան նաեւ կանացի իրեր`ձեռագործի պարագաներ, զարդեր` հիմնականին մէջ ագաթէ ու սերտոլիտէ, պատկերազարդ գօտի, ապարանջաններ, որոնք կը վկայէին, որ յուղարկաւորուած 5 անձերէն մէկը կին է, որ հաւասար իրաւունքներով յուղարկաւորուած է տղամարդոց հետ նոյն սրահին մէջ, որ կը փաստէ Վանի թագաւորութեան մէջ կնոջ բարձր վարկի ու իրաւունքներու մասին:

Урартийский музей-мавзолей
© Sputnik / Aram Nersesyan
Նման դամբարաններու մէջ հիմնական կը յուղարկաւորէին սոցիալական բարձր դիրք ունեցող մարդոց

«Կնոջ յուղարկաւորութեան ժամանակ անոր հետ կը դնէին անոր զարդերը, յարդարանքի պարագաները, ունելին, ասեղը: Եթէ կնոջ դամբարան կը պեղենք, մենք պարտադիր այս պարագաները կը գտնենք: Պէտք է ենթադրել, որ փայտէ սանրեր ալ եղած են, որոնք մեզի չեն հասած, բայց մետաղական յարդարանքի պարագաները պարտադիր կը գտնենք»,– կը պատմէ Հմայեակեան:

Յատկանշական է, որ դամբարանին մէջ տեղադրուած աճիւնասափորներու վերին հատուածին մէջ անցքեր ըրած են: Ատոնք ենթադրաբար ըրած են, որպէսզի հանգուցեալի հոգին դուրս գայ ու առնչուի դամբարանին մէջ դրուած իրերուն հետ:

Կատարուած բացայայտումները թոյլ կու տան ենթադրել, որ հին ուրարտացիները հանդերձեալ կեանքի մասին պատկերացում ունեցած են : Վանի թագաւորութեան պանթէոնին մէջ նոյնիսկ հոգիներ տեղափոխող աստուածութիւն կար, որ կ’օգնէր մարդու հոգին այս աշխարհէն հանդերձեալ աշխարհ տեղափոխուելու:

Ուրարտուի ժամանակաշրջանի ծիսակարգով ընդունուած էր նաեւ դամբարանի յատակին տակ գաղտնարան կառուցել, ուր կը պահուէին հանգուցեալի ամենաթանկարժէք իրերը:

Երեւանի մէջ յայտնաբերուած ու յետագային Բիայնական դամբարան անունը ստացած դամբարանի գաղտնարանը բացուած է ատոր յայտնաբերումէն տարիներ յետոյ միայն:

Урартийский музей-мавзолей
© Sputnik / Aram Nersesyan
Դամբարանը կ’անուանեն նաեւ «Բիայնական»

Սիմոն Հմայեակեան կը պատմէ, որ իրենց խումբը չէ ցանկացած հանել յատակի սալերն ու խախտել դամբարանի յատակի ամբողջութիւնը:

Տարիներ անց յայտնի հնագէտ Մարգարիտ Իսրայէլեան, այնուամենայնիւ, որոշած է բանալ գաղտնարանն ու այդտեղ յայտնաբերած մետաղէ պատրաստուած որոշ իրեր:

Դամբարանի գրեթէ ողջ արժէքաւոր հաւաքածուն այսօր կը պահուի Էրեբունի թանգարանին մէջ: Իսկ Բիայնական դամբարանին մէջ ցուցադրուած են աճիւնասափորներու ու որոշ իրերու կրկնօրինակները: Դամբարանի մուտքը ժամանակին փակուած եղած է հսկայ սալքարով, որն այսօր եւս կը ցուցադրուի դամբարանի տարածքին մէջ:

Հնագոյն դամբարանն այսօր բաց է, ատոր մուտքն անվճար է բոլոր այցելուներուն համար, բայց աշխատակիցները ցաւով կը նշեն, որ հիմնական այցելուները կա՛մ ատոր մասին տեղեակ մասնագէտներն են, կա՛մ զբօսաշրջիկներ են: «Երեւան մոլ» այցելող քաղաքացիներն այստեղ հազուադէպ կու գան:

«Երեւան մոլ»-ի ղեկավարութիւնը մասնագէտներու համոզմամբ, բարձր մակարդակով կ’իրականացնեն իրենց ստանձնած դամբարանի պահպանութիւնը: Բայց կ’ափսոսան, որ հնավայրը որպէս մշակութային այցելութեան շինութիւն չընկալուիր: Հազուադէպ այցելուներուն ալ կ’ուղեկցի ոչ թէ զբօսավարը, այլ հանդերձապահը:

1984–ին Երեւանի «Աւտոագրեգատ» գործարանի տարածքին մէջ պատահաբար յայտնաբերուած դամբարանը մասնագէտներու համոզմամբ միակը չէ եղած:

Այս տարածքին մէջ ժամանակին ամբողջ դամբարանադաշտ մը եղած է, որ, սակայն, խորհրդային տարիներուն իրականացուած շինարարութեան ընթացքին աւերուած, ոչնչացուած է:

Урартийский музей-мавзолей
© Sputnik / Aram Nersesyan
Երեւանի մէջ յայտնաբերուած ու յետագային Բիայնական դամբարան անունը ստացած դամբարանի գաղտնարանը բացուած է ատոր յայտնաբերումէն տարիներ յետոյ միայն
թեմա:
Sputnik Արմենիան` արևմտահայերենով (229)

Ըստ թեմայի

«Մուշէն բուռ մը հող կը բերէք…». Մխօ պապի ցանկութիւնը դեռ չէ կատարուած
Հին ինքնաշարժ ալ չես գներ. ի՞նչ կը փոխուի Հայաստանի մէջ ինքնաշարժ սիրողներուն համար
Եթէ դրախտը կը փնտռէք, պէտք է Հայաստան այցելէք. սպանական Etheria Magazine
Ճափոն թղթադրամներ կը թողարկէ Ցեղասպանութեան տարիներուն հայերուն օգնած բարերարի պատկերով

Գլխավոր թեմաներ